آن استفاده نشود . در آن كتاب يك فصلى دارد تحت عنوان « مذهب و علوم » . من قسمتهايى از آن فصل را چون در همين زمينه است براى شما نوشته‌ام و مىخوانم . قطع نظر از اينكه گوينده يك دانشمند درجه اوّل عصر خودش هست ، اصلا در اينجا يك بحث عالى كرده و خود بحث عالى است . آنجا مقدمه‌اى مىآورد كه من در دو جمله آن را خلاصه كرده‌ام ، مىگويد محرك انسان عشق و آرزوست . بعد مىگويد ببينيم چه محركى ، چه عشق و آرزويى مذهب را به وجود آورده است . مىگويد هيجانات و احساسات موجد مذهب ، بسيار مختلف و متفاوت‌اند ، يك چيز را نمىشود عامل آن حساب كرد . آن وقت تقسيم‌بندى مىكند . اين آدم در واقع سه جور مذهب درست مىكند از نظر عاملى كه مذهب را به وجود آورده است و از نظر كيفيت ؛ اسم يك مذهب را مىگذارد مذهب ترس ، مىگويد : « مسلّم در ميان اقوام ابتدايى يك عاملى كه فكر مذهب را به وجود آورده ترس بوده » كه روى اين جهت ديگران هم خيلى بحث كرده‌اند : ترس از مرگ ، ترس از گرسنگى ، ترس از حيوانات وحشى ، ترس از جنگ ، ترس از و با ، ترس از قحطى . يكى از حكماى بسيار قديم رومى متعلق به دو هزار سال پيش مىگويد « ترس مادر خدايان است » . مىخواهد بگويد همهء اين خدايان را ترس به وجود آورده . اينشتين هم ترس را به عنوان يك عامل در ميان اقوام ابتدايى قبول مىكند . يك عامل ديگر هم براى مذهب نشان مىدهد و اسم آن را مىگذارد عامل اخلاقى يا عامل اجتماعى يعنى احتياج انسان به يك پناهگاه اخلاقى . عبارت را من نوشته‌ام ، مىگويد : « خصيصهء اجتماعى بشر نيز يكى از تبلورات مذهب است . يك فرد مىبيند پدر و مادر ، خويشان و رهبران بزرگ مىميرند ، يك يك اطراف او را خالى مىكنند . پس آرزوى هدايت شدن ، دوست داشتن ، محبوب بودن و اتكاء و اميد داشتن به كسى زمينهء قبول عقيده به خدا را در او ايجاد مىكند . اين خدا ( خدايى كه به واسطهء اين جهت پيدا شده باشد ) ( 1 ) بخشنده و مهربان است ، حفظ مىكند ، كائنات را بر سر پا نگه مىدارد ، پاداش و جزا به مخلوقات مىدهد ، خدايى است كه نسبت به وسعت ديد معتقدينش دوست مىدارد زندگى و قبيله و نژاد را ( آنهايى كه خدا را در حد قبيله مىشناسند يا در حد بيشتر يا كمتر ) ( 2 ) حفظ كند ، تسلى دهنده بر آرزوهاى سر خورده و خواهشهاى اقناع نشده است ، خدايى است كه ارواح مردگان را از فساد و تباهى

--> ( 1 ) و 2 . [ جملهء داخل پرانتز از استاد است . ]